Straże Grobu Bożego to jedna ze starszych, a zarazem piękniejszych tradycji Wielkanocnych Podkarpacia. Zwyczaj zaciągania honorowych wart przy symbolicznym Grobie Chrystusa ma w naszym regionie już ponad 300-letnią tradycję, zapoczątkowaną jeszcze przez zakon Bożogrobców.

Historia straży grobowych

Po zdobyciu Ziemi Świętej przez wojska arabskie, Bożogrobcy przybyli do Europy. W Polsce działali w Miechowie, a od 1394 r. także w Przeworsku. Pamiątką ich obecności w tym mieście jest niecodzienny zabytek architektury sakralnej z 1712 r. - znajdująca się w bazylice mniejszej pw. Świętego Ducha kaplica Grobu Bożego, zbudowana na wzór jerozolimskiej. Mimo kasaty zakonu tradycja zaciągania wart przy Bożym Grobie przetrwała i w wielu środowiskach kultywowana jest po dzień dzisiejszy stanowiąc nieodłączny element Triduum Paschalnego. Wielu etnografów powołując się na ustne przekazy, genezę straży grobowych - zwanych także „Turkami” - wywodzi z okresu rządów króla Jana III Sobieskiego, którego oddziały powracając ze zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej w 1683 r., w okresie Triduum Paschalnego, miały zaciągać straże przy Bożym Grobie. Ponoć mieli ze sobą liczne łupy wojenne, atrybuty tureckie, stąd też nazwano ich Turkami. Zwyczaj ten przekazywany z pokolenia na pokolenie przetrwał do dziś, a barwne straże wciąż podnoszą nastrój skupienia adorując Boży Grób, uświetniając również inne ważne uroczystości kościelne i świeckie.

Straż Grobowa z Pruchnika

Jedną z najstarszych jest Honorowa Straż Bożego Grobu z Pruchnika, która już od 110 lat uświetnia uroczystości kościelne i świeckie, za najważniejsze uznając jednak warty przy symbolicznym Grobie Pana Jezusa. Straż została utworzona w 1894 r., w setną rocznicę Powstania Kościuszkowskiego, z inicjatywy ówczesnych władz miasta. Jednym z przywódców tego powstania był szewc z zawodu, Jan Kiliński. Dla upamiętnienia tej niezwykłej dla miasteczka o tradycjach szewskich postaci, uszyto mundury na wzór kontusza pułkownika Kilińskiego. I tak oto 13 pruchnickich mieszczan przyodzianych w kolorowe stroje, rogatywki, granatowe żupany, z szablami u boku rozpoczęło działalność Honorowej Straży Bożego Grobu. W swej historii Straż Grobowa z Pruchnika przechodziła różne koleje losu. W czasie pożogi wojennej zaniechano nawet jej działalności, by w 1946 r. przywrócić ten zwyczaj na nowo. Działalność Straży nie była na rękę także komunistycznym władzom, zwalczającym tradycję katolicką i patriotyczną. Zdeponowano więc szable i część kontuszy sądząc, że tym sposobem uda się przełamać mocno zakorzeniony zwyczaj, a Straż zaniecha swej działalności - na próżno jednak. Akcesoria odzyskano, a działalność rozkwitła na nowo. Dziś Honorowa Straż Bożego Grobu im. Jana Kilińskiego w Pruchniku, licząca blisko 30 członków - mężczyzn o nienagannej postawie etyczno-moralnej - trwa nadal przy Chrystusowym Grobie, jako niezniszczalnym fundamencie wiary.

Turki i Grobowszczaki

Kolejnym przejawem tradycji wielkanocnej w regionie podkarpackim są Turki. Kultywują pamięć oddziałów Jana III Sobieskiego, które jak podaje legenda, powracając ze zwycięskiej odsieczy wiedeńskiej, w okresie Triduum Paschalnego zaciągały straże, czuwając przy Grobie Chrystusa. Jako zwycięzcy mieli ze sobą liczne łupy wojenne, w tym atrybuty tureckie, od których zrodziła się też ich nazwa. Według innej tradycji, to tureccy jeńcy wojenni przechodząc na chrześcijaństwo pasowani byli na strażników Grobu Bożego zaciągając przy nim warty. Tradycja Turków dość powszechna jest dziś przede wszystkim na ziemi przeworskiej, m. in. w Gniewczynie i Tryńczy, a w opinii etnografów Podkarpacie jest jednym z nielicznych w kraju regionów, gdzie zwyczaj zaciągania wart, z pieczołowitością kultywowany, znajduje wciąż rzesze naśladowców. Dość popularne w regionie są również tzw. Grobowszczaki. Ich stroje wprawdzie dość dowolne, posiadają przewagę elementów ubiorów wojskowych i strażackich, przemieszanych z ludowymi detalami. Podobnie jak Straże Grobowe i Turki, w okresie Triduum Paschalnego trwają oni przy Grobie Zbawiciela zaciągając warty.

Kultywując piękną tradycję

Materiały źródłowe podają, że w okresie Wielkiego Tygodnia młodzi mieszkańcy wsi i małych miasteczek tworzyli kilkunastoosobowe, strojne oddziały. Zaciągali w kościołach straże honorowe przy symbolicznym Grobie Chrystusa, a w Wielkanocny poranek odwiedzali sąsiadów - dzieląc się z nimi radosną nowiną o Zmartwychwstaniu. Na terenie Podkarpacia zwyczaj ten przekazywany z pokolenia na pokolenie trwa do dziś. Zaś od kilkunastu lat rokrocznie organizowane są tzw. Małopolskie Parady Honorowych Straży Grobu Bożego. Najczęściej uroczystości te odbywają się w Grodzisku Dolnym k. Leżajska, w Pruchniku, a ostatnio także w Dzikowcu k. Kolbuszowej.
Mimo wielu przeciwności i zmiennych kolei losu, ta piękna i bogata w swej treści tradycja przetrwała na Podkarpaciu do dziś. Zaangażowanie zaś starszych, jak i młodzieży w kultywowanie tradycji ojców pozwalają mieć nadzieję, że zwyczaj ten przetrwa następne pokolenia.