Kapituła archikatedralna, jak nazwa wskazuje, to kolegium kapłanów, którzy gromadzą się w katedrze dla sprawowania bardziej uroczystych czynności liturgicznych. Powołuje ją i wyznacza jej główne zadania Stolica Apostolska na prośbę biskupa diecezjalnego, który może jeszcze bliżej sprecyzować dodatkowe jej cele. Kapitułę naszej bazyliki archikatedralnej powołał papież Pius XII na prośbę bp. Zdzisława Golińskiego w 1951 r.
W skład kapituły archikatedralnej wchodzą mianowani przez Księdza Arcybiskupa kanonicy. Dzielą się oni na kanoników rzeczywistych, tzw. gremialnych i honorowych.
Kanonikami gremialnymi zwykle są księża nie związani obowiązkami duszpasterskimi w parafii, ponieważ przynależność do grona kanoników gremialnych łączy się z obowiązkiem uczestniczenia w większe uroczystości i niektóre niedziele w liturgii katedralnej, a proboszcz powinien się wtedy znajdować wśród ludzi, do których został posłany, tj. wśród swoich parafian. I tak jeden z kanoników gremialnych kapituły bazyliki archikatedralnej jest biskupem pomocniczym (bp Jan Wątroba), dwu kanoników sprawuje funkcje kanclerzy Kurii Metropolitalnej (ks. Zenon Janyszek i ks. Marian Mikołajczyk), inny jest dyrektorem Wydziału Duszpasterstwa Ogólnego Kurii (ks. Marian Pabiasz), jeden jest redaktorem naczelnym tygodnika Niedziela (ks. Ireneusz Skubiś); wśród kanoników jest kilku profesorów (ks. Jan Kowalski, ks. Teofil Siudy, ks. Stanisław Włodarczyk); w tym gronie są wreszcie nieliczni proboszczowie: (były proboszcz katedry ks. Bronisław Preder i kapłan w szczególny sposób zasłużony dla Częstochowy, długoletni dziekan regionu - ks. Józef Słomian).
Obok kanoników gremialnych są kanonicy honorowi, którzy nie mają już ścisłego obowiązku bycia w archikatedrze w uroczystości sprawowane przez biskupa. Są obecni wtedy, gdy czas i obowiązki im na to pozwolą.
Kanoników gremialnych zwykle jest 12, honorowych też 12. Statuty kapituł młodszych, powstałych po ogłoszeniu Kodeksu Prawa Kanonicznego przez Jana Pawła II, nie zawsze uściślają liczbę kanoników honorowych, decyduje o niej sam biskup.
W naszej kapitule bazyliki archikatedralnej wśród 12 członków gremialnych 4 ma godność prałata, a 8 godność kanonika. Wśród prałatów jeden jest prepozytem, tzn. przewodniczącym kapituły (ks. M. Mikołajczyk), jeden jest dziekanem, czyli zastępcą prepozyta (ks. Z. Janyszek), następnie jest prałat scholastyk - jego zadaniem jest troska o odpowiedni poziom wiedzy teologicznej kapłanów i znajomość zasad wiary wśród świeckich (ks. I. Skubiś). I wreszcie prałat - kustosz, który troszczy się o bazylikę archikatedralną (ks. M. Duda). Dwóch spośród 8 kanoników ma specjalne funkcje: kanonik teolog, który powinien dbać o poziom wykształcenia teologicznego współbraci-kanoników (ks. J. Kowalski). Jest jeszcze kanonik penitencjarz, który powinien o określonych godzinach służyć całej diecezji w konfesjonale katedralnym. Posiada on taką samą władzę w zakresie wewnętrznym (rozgrzeszania) - jak biskup diecezjalny.
Na bardzo oficjalny strój kanoników bazyliki archikatedralnej składa się kilka elementów: sutanna z obszywkami i guzikami koloru fioletowego, pas fioletowy, następnie rokieta (to rodzaj komży z podbiciem z materiału fioletowego) i mucet (fioletowa pelerynka podobna do tej, którą nosi biskup) lub mantolet (to rodzaj dłuższej pelerynki z wycięciami na ręce). I na to wszystko zakłada się jeszcze łańcuch z dystynktorium. Podstawą dystynktorium jest krzyż stanowiący replikę krzyża orderu Orła Białego. Na nim umieszczony jest wizerunek orła i wreszcie na orle miniatura wizerunku Matki Bożej Częstochowskiej. Na odwrocie jest kapsułka, w której dawniej umieszczano relikwie, na jej nakryciu znajduje się wizerunek katedry.
Zgodnie z przepisami prawa kanonicznego obowiązującymi od 1917 do 1983 r., kanonicy gremialni mieli jakiś udział w rządzeniu diecezją, przez to że biskup w określonych przypadkach miał obowiązek zasięgać ich rady, np. przy powoływaniu nowej parafii. Obok funkcji konsultacyjnej kanonicy mieli jeszcze jedno bardzo odpowiedzialne zadanie. W wypadku śmierci biskupa diecezjalnego wybierali tzw. wikariusza kapitulnego, który był rządcą diecezji aż do czasu wyznaczenia nowego biskupa przez Stolicę Apostolską. W czasach PRL-u, gdy wymagana była zgoda władzy państwowej na konkretnego kandydata na biskupa, rządy wikariusza kapitulnego czasami trwały kilka lat. Od Kodeksu Prawa Kanonicznego Jana Pawła II tę funkcję tymczasowego zarządcy diecezją po śmierci biskupa pełni administrator diecezji wybierany przez Radę Konsultorów.
Pozostał jednak kapitule archikatedralnej inny wielki obowiązek - troska o stan materialny bazyliki archikatedralnej i wspólna w niej modlitwa. Jedno i drugie to na pewno sprawy, dla których winna istnieć kapituła archikatedralna w Częstochowie.

Kapituła Bazyliki Archikatedralnej Częstochowskiej

Prałat prepozyt: ks. infułat Marian Mikołajczyk
Prałat dziekan: ks. infułat Zenon Janyszek
Prałat scholastyk: ks. infułat Ireneusz Skubiś
Prałat kustosz: ks. prałat Marian Duda
Teolog: ks. prałat Jan Kowalski
Kanonicy gremialni:
Bp Jan Wątroba
Ks. prałat Bronisław Preder
Ks. prałat Józef Słomian
Ks. prałat Marian Pabiasz
Ks. prałat Stanisław Włodarczyk
Ks. prałat Teofil Siudy
Ks. prałat Ksawery Sokołowski
Kanonik senior: Ks. prałat Ludwik Warzybok